Hakkari'de düz bir yol bulmak zordur. Ev ile çeşme arasında, okul ile çarşı arasında, köy ile yayla arasında hep bir yokuş vardır. Odun, ot, un çuvalı ya da su bidonu çoğu zaman sırtta taşınır. Kış geldiğinde ise toprak damların üstünde biriken kar, kürekle ve loğla temizlenmek zorundadır. Bu üç şey, yani yokuş, yük ve kar, Hakkari'den fizik tedavi birimimize gelen hastaların anlattığı ağrıların büyük bölümünün arka planını oluşturuyor.
Aşağıda bu üç yükü tek tek ele aldık. Yokuşun dizlere ve kalçalara, sırtta taşınan yükün bele ve omurgaya, kar kürümenin omuz, boyun ve bele etkisini; hangi şikâyetlerin beklemeden muayene gerektirdiğini ve fizik tedavinin neler yapabileceğini anlattık.
Fizik tedavi birimimiz Van'da, Urartu Göz Tıp Merkezi bünyesinde çalışıyor; Hakkari'de şubemiz bulunmuyor. Birimimizde Çukurova Üniversitesi'nden mezun olan ve uzmanlığını Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nde tamamlayan fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı Uzm. Dr. Sedat Öztürk hasta kabul ediyor.
Okuyacağınız bilgiler genel çerçeveyi çiziyor. Sizin ağrınızın kaynağı ve size uygun tedavi, ancak muayene ile belirlenebilir.
Yokuşla başlayalım. Yokuş yukarı çıkarken uyluğun ön kasları ve kalça kasları vücudu yukarı taşımak için yoğun çalışır. Yokuş aşağı inerken ise diz eklemi, özellikle diz kapağının arkası, vücut ağırlığının birkaç katı kadar bir yükü frenlemek zorunda kalır. Hakkari'de yıllarca yokuş inip çıkmış birinin dizleri, düz bir şehirde yaşayan birinin dizlerinden çok daha fazla iş görmüştür.
Bu yükün sonuçlarından biri diz kireçlenmesi. Diz eklemindeki kıkırdak zamanla aşınır, eklem sertleşir. Sabahları dizlerde tutukluk, yokuş inerken artan ağrı, uzun yürüyüşten sonra dizde şişlik ve diz bükülürken çıtırtı hissi tipik belirtiler. Kireçlenme geri döndürülemiyor, ama doğru egzersizlerle ve gerektiğinde diğer tedavilerle ağrı azaltılabiliyor ve ilerleme yavaşlatılabiliyor. Bu konuda kireçlenme sayfamızda daha fazla bilgi var.
Gençlerde ise yokuş aşağı koşmak, futbol oynamak ya da engebeli arazide ayağın burkulması menisküs ve bağ yaralanmalarına yol açabiliyor. Dizde kilitlenme, takılma hissi, boşalma ya da yaralanmadan hemen sonra hızla gelişen şişlik, ayrıntılı muayene gerektiren işaretler.
Yokuşta dizinizi korumak için birkaç öneri: Yokuş aşağı inerken adımlarınızı kısaltın ve yavaş inin. Bir baston ya da sopa kullanmak, dizlerin üzerindeki yükü azaltır; özellikle ileri yaştakiler için çok faydalı. Dizi saran uyluk kaslarını güçlendirmek, eklemi korumanın en etkili yollarından biri. Fazla kilolar da dizin üzerindeki yükü doğrudan artırır.
Bir fizik tedavi doktorunun size yaklaşımında, ağrınızı günlük hayatınızla birlikte değerlendirmesine dikkat edin. Her gün kaç kez yokuş çıktığınızı, ne taşıdığınızı, kışın ne yaptığınızı soran bir hekim, size yalnızca ilaç ya da cihaz yazan birinden çok daha işe yarar öneriler verebilir.
Muayene ve gerekiyorsa görüntülemeyle ağrının kaynağını bulmak, tedavinin ilk adımı. Aynı diz ağrısı bir hastada kireçlenmeden, diğerinde menisküs yırtığından, bir başkasında diz kapağı arkasındaki kıkırdağın yumuşamasından kaynaklanabilir. Tedaviler de buna göre farklılaşır.
İyi bir plan, size evde yapabileceğiniz egzersizleri öğretir ve bunları ne sıklıkla yapmanız gerektiğini açıklar. Van'a sık gelemeyecek hastalar için bu, tedavinin en önemli parçası.
İkinci yük, sırtta taşınan yük. Hakkari'de odun, ot, saman, un ve su çoğu zaman sırtta ya da omuzda taşınır. Ağır bir yükü sırta almak için öne eğilip kaldırmak, sonra bu yükle yokuş çıkmak, bel omurları ve aralarındaki diskler için ciddi bir zorlanmadır.
Bu zorlanmanın en sık sonuçlarından biri bel fıtığı. Omurlar arasındaki yastık görevi gören diskin bir kısmının yerinden taşıp sinire baskı yapmasıyla oluşan bel fıtığı, bele ve bacağa yayılan ağrıya, bacakta uyuşma ve karıncalanmaya yol açabilir. Bel fıtıklarının büyük çoğunluğu ameliyat gerekmeden toparlanıyor; ilaç tedavisi, uygun egzersizler, fizik tedavi ve seçilmiş hastalarda enjeksiyonlar bu sürecin parçası. Ayrıntılar için bel fıtığı sayfamıza bakabilirsiniz.
Bazı belirtiler ise gecikmeye izin vermez. İdrarını tutamama ya da idrar yapamama, makat ve iç bacak bölgesinde his kaybı, ayağını yukarı kaldıramama ya da parmak ucunda yükselememe gibi hızla gelişen bir güçsüzlük varsa, sinirler ciddi baskı altında olabilir. Bu durumda Van'ı beklemeden Hakkari'deki ya da Yüksekova'daki hastanenin acil servisine gidin.
Yük taşırken belinizi korumak için: Yükü yerden alırken dizlerinizi bükün, belinizi düz tutun ve yükü vücudunuza yakın kaldırın. Yük sırtınızdayken gövdenizi aniden döndürmeyin. Çok ağır yükleri bölerek taşıyın ya da birinden yardım isteyin. Mümkünse yükü sırt yerine bir hayvanla ya da el arabasıyla taşıyın.
Fizik tedavi merkezi seçerken sorulacak ilk soru, tedavinizi kimin planlayacağı. Fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanının teşhis koyduğu, tedavi planını hazırladığı ve gidişatı takip ettiği bir düzen, güvenilir bir yaklaşımın işaretidir. Seansların bir fizyoterapist eşliğinde yapılması da önemli.
İkinci soru, planın içinde neler olduğu. Sıcak uygulama, elektrik ve ses dalgası cihazları ağrıyı geçici olarak azaltabilir. Ama sırtında yük taşımaya devam edecek birinin belini koruyacak olan, gövde kaslarının güçlenmesi ve doğru kaldırma alışkanlıklarının kazanılmasıdır. Planınızda egzersiz yoksa nedenini sorun.
Hakkari'den Van'a haftada birkaç kez seansa gelmek çoğu hasta için mümkün değil. Bu yüzden birimimizde Hakkari'den gelen hastalar için evde uygulanabilecek egzersiz programlarına ağırlık veriyoruz. Kontrol muayenelerinin aralıklarını da yol durumunu hesaba katarak planlıyoruz.
Üçüncü yük, kar. Hakkari'de kış uzun ve kar bol. Toprak damların üzerinde biriken kar, damın çökmemesi için düzenli olarak kürenmek zorunda. Kapı önü, yollar ve ahır yolları da her sabah açılmalı. Kar kürümek, kollarla ağır bir yükü defalarca kaldırıp gövdeyi döndürerek atmak demektir ve bu hareket omuzlar, boyun ve bel için yorucudur.
Kar kürümeden sonra en sık gördüğümüz şikâyetlerden biri omuz ağrısı. Kolunu başının üzerine kaldırırken ağrı, gece o omzun üzerine yatamama ve ceket giyerken zorlanma, omuz eklemini saran tendonların zorlandığını düşündürür. Erken dönemde istirahat, uygun ilaç ve ardından omuz egzersizleri genellikle iyi sonuç verir. Ağrı haftalarca geçmiyorsa ya da kolu kaldırmakta güç kaybı varsa, tendonda yırtık olup olmadığının araştırılması gerekir.
Boyun ağrısı da kar kürüme ve soğuk havayla sık görülen bir şikâyet. Soğukta omuzları kaldırıp kasılarak çalışmak, ense kaslarında gerginliğe ve ağrıya yol açar. Ancak boyun ağrısı kola, ele ve parmaklara yayılıyor, uyuşma ya da elde güç kaybı yapıyorsa, boyun omurları arasındaki bir sinir baskı altında olabilir. Bu durumda muayeneyi geciktirmeyin; boyun fıtığı sayfamızda bu konuyu ayrıntılı anlattık.
Kar kürürken korunmak için: Küreği çok doldurmayın; az az ve sık atın. Karı atarken gövdenizi döndürmek yerine ayaklarınızla dönün. Kürek sapının uzun olması eğilme ihtiyacını azaltır. Her on-on beş dakikada bir durup doğrulun. Kalp hastalığı olanların ağır kar kürümekten kaçınması gerektiğini de hatırlatalım; soğukta ağır efor kalbe ek yük bindirir.
Damda çalışmanın bir de düşme riski var. Buzlanmış bir damdan düşmek, bel omurlarında kırıklara, kalça ve bilek kırıklarına yol açabilir. Damda çalışırken kaymayan ayakkabılar giyin, mümkünse bir iple kendinizi güvenceye alın ve buzlu havalarda yalnız çıkmayın. Düşmeden sonra ağrı geçmiyorsa ya da hareket edemiyorsanız, en yakın acil servise başvurun.
Birimimizde ilk görüşmede ağrının nasıl başladığı, hangi işlerle arttığı, gece uykuyu bozup bozmadığı ve daha önce neler denendiği sorulur, ardından muayene yapılır. Gerekirse görüntüleme ya da tahlil istenir. Tedavi planı bu bilgilere göre şekillenir; egzersiz, elle uygulanan teknikler, kuru iğneleme, nöral terapi, proloterapi, PRP ya da ozon gibi seçeneklerden hangilerinin kullanılacağına hekim karar verir.
Kırık tedavisi bittikten sonra da rehabilitasyon gerekebilir. Alçının çıktığı dönemde bilek, dirsek ya da diz sertleşmiş ve kaslar zayıflamış olabilir. Bu dönemde başlanan fizik tedavi, hareketin ve gücün geri kazanılmasını hızlandırır. Rehabilitasyonun ertelenmesi, kısıtlılığın kalıcı olmasına yol açabilir.
Bu üç yükün hepsinden etkilenen bir grup var: ileri yaştakiler. Yıllarca yokuş çıkmış, yük taşımış ve kar kürümüş bir bedende kireçlenme, bel ve boyun ağrısı, kemik erimesi ve denge sorunları bir arada görülebiliyor. Bu hastalarda tedavi planı, yalnızca ağrıyı değil, düşme riskini ve günlük işlerin yapılabilmesini de hesaba katmalı.
Kemik erimesi, özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve ileri yaştaki erkeklerde, kemiklerin incelmesi ve kolay kırılmasıdır. Kemik erimesi olan birinde küçük bir düşme bile kalça ya da omurga kırığına yol açabilir. Düzenli egzersiz, yeterli kalsiyum ve D vitamini, gerektiğinde ilaç tedavisi ve düşmeyi önleyici önlemler bu konuda önemli.
Evde düşmeyi önlemek için basit önlemler: Kaygan halıları sabitleyin, gece yolları aydınlatın, banyoya tutunma barı koyun, sık kullanılan eşyaları ulaşılabilir yerlere yerleştirin. Kışın dışarı çıkarken tabanı kaymayan ayakkabılar ve bir baston kullanmak da düşme riskini azaltır.
Fizik tedavi merkezlerini değerlendirirken, size sunulan tedavinin kişiye özel olup olmadığına bakın. Yetmiş yaşındaki bir nineyle yirmi beş yaşındaki bir gencin diz ağrısı aynı şekilde tedavi edilmez. Herkese aynı cihazların aynı sürelerle uygulandığı bir yaklaşım yerine, yaşınıza, işinize ve hedeflerinize göre hazırlanmış bir plan çok daha anlamlıdır.
Size kısa sürede her şeyin geçeceğini söyleyen yerlere de temkinli yaklaşın. Yıllar içinde oluşmuş bir sorunun toparlanması zaman alır. Ne kadar zaman alacağı, sorunun türüne, ne zamandır sürdüğüne ve egzersizlere ne kadar düzenli devam ettiğinize bağlıdır.
Yaygın vücut ağrısı, dinlendirmeyen uyku ve sürekli yorgunlukla seyreden fibromiyalji gibi durumlarda ise tedavi daha uzun soluklu ve çok yönlüdür; fibromiyalji sayfamızda bu konuya değindik.
Yokuş, yük ve kar Hakkari'de hayatın bir parçası; bunlardan tamamen kaçınmak mümkün değil. Ama küçük değişiklikler büyük fark yaratabiliyor: yokuş inerken baston, yükü bölerek taşımak, küreği az doldurmak, her gün birkaç dakika güçlendirme egzersizi yapmak.
Ağrı başladığında görmezden gelmemek de önemli. Ağrı kesiciyle bastırıp aynı şekilde çalışmaya devam etmek, sorunun büyümesine yol açabilir. Erken dönemde yapılan bir muayene, sorunun kronikleşmesini önleyebilir.
Hakkari'den merkezimize gelecekseniz, daha önce çekilmiş röntgen, MR ya da tomografi görüntülerini ve raporlarını yanınızda getirin. Kullandığınız ilaçların listesi de muayeneyi kolaylaştırır. Hakkari ve Yüksekova'dan gelenler genellikle Başkale ve Güzeldere geçidi üzerinden Van'a ulaşıyor; kış aylarında yola çıkmadan önce yol durumunu kontrol edin.
Randevu için çağrı merkezimizi 0850 440 44 45 numarasından ya da merkezimizi 0432 215 79 99 numarasından arayabilirsiniz. WhatsApp hattımız 0539 235 34 34'e ağrınızın yerini ve hangi işten sonra başladığını yazmanız yeterli. Adresimiz Halilağa Mahallesi İpekyolu Caddesi, Stad Karşısı 3. Sokak No:3, İpekyolu / Van.
Hekimimiz hakkında daha fazla bilgi için Uzm. Dr. Sedat Öztürk sayfasına, tamamlayıcı bir uygulama olarak hacamatı merak ediyorsanız Hakkari hacamat yazımıza göz atabilirsiniz.
Dağ hayatının yüklerini taşımaya devam edeceğinizi biliyoruz. Bizim amacımız, bu yükleri taşırken ağrının hayatınızı yönetmesine izin vermemek.