Zeytin hasadında en tehlikeli an, merdivenin en üst basamağına çıkıp en uçtaki dala uzanıldığı andır. Kilis'te her sonbahar, bu anı yaşayıp merdivenden düşen birileri olur. Çoğu zaman kırık bir bilekle, bazen bir kalça ya da omurga kırığıyla sonuçlanan bu düşmeler, özellikle orta ve ileri yaştakiler için ciddi sonuçlar doğurabiliyor.
Düşmeler yalnızca bahçede olmuyor. Evde, banyoda, gece tuvalete kalkarken, kaygan bir zeminde ya da bir halıya takılarak da düşülüyor. İleri yaşta düşme, sağlık açısından en önemli risklerden biri; çünkü yaşla birlikte kemikler inceliyor, denge zayıflıyor ve küçük bir düşme bile büyük bir kırığa yol açabiliyor.
Fizik tedavi birimimize Kilis'ten gelen hastalarla, düşmenin önlenmesi ve düşme sonrası rehabilitasyon üzerine sık konuşuyoruz. Bu yüzden Kilis'ten fizik tedavi doktoru arayan okurlarımız için bu konuyu ayrıntılı anlatmak istedik: düşmenin nedenleri, kemik erimesi, düşmeyi önleme yolları, kırık sonrası rehabilitasyon ve denge egzersizleri.
Kilis'te bir şubemiz yok; fizik tedavi hizmetimizi Van'da, Urartu Göz Tıp Merkezi'nin içindeki birimimizde veriyoruz. Kilis ile Van arasındaki mesafe ve rehabilitasyonun düzenli seans gerektirmesi nedeniyle, çoğu hastaya tedaviyi Kilis'te ya da Gaziantep'te sürdürmesini öneriyoruz. Van'a gelenleri ise fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanımız Uzm. Dr. Sedat Öztürk karşılıyor.
Anlattıklarımız genel bilgi niteliğinde; düşme sonrası ağrı ya da şişlik varsa beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.
Düşmenin nedenleriyle başlayalım. Yaş ilerledikçe kas gücü azalıyor, özellikle bacak ve kalça kasları zayıflıyor. Denge sistemi yavaşlıyor; vücudun bir kayma ya da takılma anında kendini toparlama refleksi zayıflıyor. Görme azalıyor; katarakt ya da yanlış numaralı bir gözlük, zemindeki engelleri görmeyi zorlaştırıyor. Bazı ilaçlar, özellikle tansiyon ilaçları, uyku ilaçları ve bazı ağrı kesiciler, baş dönmesi ve uyku haline yol açabiliyor.
Bunların yanında ev ve çevre koşulları da önemli. Kaygan zeminler, sabitlenmemiş halılar, yetersiz aydınlatma, tutunma yeri olmayan banyolar ve dik merdivenler, düşme riskini artırıyor. Bahçede ise sağlam olmayan merdivenler, düzensiz zemin ve yüksekte çalışma riskleri büyütüyor.
Bir fizik tedavi doktoru, düşme riskinizi değerlendirirken bu etkenlerin hepsine bakıyor. Kas gücünüz, dengeniz, yürüyüşünüz ve kullandığınız ilaçlar değerlendiriliyor. Daha önce düştüyseniz, nasıl ve nerede düştüğünüz soruluyor. Bu değerlendirme, size özel bir düşme önleme planı yapılmasını sağlıyor.
Düşme korkusu da üzerinde durulması gereken bir konu. Bir kez düşen kişi, yeniden düşmekten korktuğu için hareketlerini kısıtlayabiliyor. Ama hareketsiz kalmak kasları daha da zayıflatıyor ve dengeyi bozuyor; bu da düşme riskini artırıyor. Bu kısır döngüyü kırmanın yolu, güvenli bir şekilde, kademeli olarak hareketi artırmak.
Bir fizik tedavi doktorunu değerlendirirken, düşme riskinizi bütün yönleriyle ele alıp almadığına bakın. Yalnızca ağrınızı tedavi eden değil, bir sonraki düşmeyi önlemek için de plan yapan bir yaklaşım, ileri yaştaki hastalar için çok daha değerli.
Görme ile düşme arasındaki bağı da hatırlatalım. Katarakt, ileri yaşta düşmelerin önemli nedenlerinden biri. Görmeniz azaldıysa ya da gözlüğünüzün numarası eskidiyse, bir göz muayenesi düşme riskinizi azaltmanın da bir yolu. Bu konuda Kilis göz doktorları yazımıza bakabilirsiniz.
Kemik erimesine geçelim. Kemik erimesi, kemiklerin yoğunluğunun azalması ve yapısının bozulmasıyla kemiklerin kolay kırılır hale gelmesi. Özellikle menopoz sonrası kadınlarda, ileri yaştaki erkeklerde, uzun süre kortizon kullananlarda, hareketsiz yaşayanlarda ve yetersiz beslenenlerde daha sık görülüyor.
Kemik erimesinin sinsi yanı, kırık oluşana kadar genellikle hiçbir belirti vermemesi. Pek çok kişi, kemik erimesi olduğunu ilk kez basit bir düşmeyle bileği ya da kalçası kırıldığında öğreniyor. Bazen de hiçbir düşme olmadan, öne eğilip bir şey kaldırırken omurgada bir çökme kırığı gelişebiliyor; bu kişiler ani başlayan bir sırt ağrısıyla geliyor. Zamanla boyda kısalma ve sırtta kamburlaşma da kemik erimesinin işaretleri olabiliyor.
Kemik erimesinin teşhisi, kemik yoğunluğu ölçümüyle konuyor. Bu ölçüm, birkaç dakika süren ve iğne gerektirmeyen bir tetkik. Menopoz sonrası kadınlar, ileri yaştaki erkekler ve risk etkenleri olan kişiler, hekimleriyle bu ölçümü konuşmalı.
Kemik erimesinin tedavisinde yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı, düzenli egzersiz, sigara ve aşırı alkolden uzak durmak ve gerektiğinde ilaç tedavisi yer alıyor. Egzersiz, hem kemikleri güçlendirmek hem de düşmeyi önlemek için önemli. Yürüyüş gibi ağırlık taşıyan egzersizler ve kas güçlendirme egzersizleri, kemik sağlığını destekliyor.
Fizik tedavi merkezi seçerken, kemik erimesi olan hastalar için güvenli egzersiz programları sunulup sunulmadığına bakın. Kemik erimesi olan birinde, omurgayı öne doğru zorlayan bazı hareketler kırık riskini artırabiliyor; bu yüzden egzersizlerin bir uzman tarafından planlanması gerekiyor.
Güneş ışığı, vücudun D vitamini üretmesi için önemli. Kilis'in güneşli iklimi bu açıdan bir avantaj; ama yaşlılar, kapalı giyinenler ve evden az çıkanlar yine de D vitamini eksikliği yaşayabiliyor. D vitamini düzeyinizi hekiminizle konuşun.
Düşme sonrası kırıklara ve rehabilitasyona geçelim. İleri yaşta en sık görülen kırıklar bilek, kalça, omuz ve omurga kırıkları. Bilek kırıkları çoğu zaman düşerken eli yere koymakla oluşuyor ve alçı ya da ameliyatla tedavi ediliyor. Alçı çıktıktan sonra bilek sertleşmiş ve kaslar zayıflamış oluyor; bu dönemde başlanan rehabilitasyon, bileğin hareketini ve gücünü geri kazanmasında belirleyici.
Kalça kırıkları, ileri yaşta en ciddi kırıklardan biri. Çoğu zaman ameliyat gerektiriyor. Ameliyattan sonra mümkün olduğunca erken ayağa kalkmak ve yürümeye başlamak, hem kırığın iyileşmesi hem de yatağa bağlı kalmanın getirdiği akciğer enfeksiyonu, pıhtı ve bası yarası gibi sorunların önlenmesi için çok önemli. Kalça kırığı sonrası rehabilitasyon, yürüme becerisinin ve bağımsızlığın geri kazanılmasını hedefliyor.
Omurga çökme kırıklarında ise ağrı kontrolü, kademeli hareket ve sırt kaslarını güçlendiren egzersizler tedavinin temelini oluşturuyor. Kemik erimesinin tedavisi de bu hastalarda mutlaka planlanmalı; çünkü bir omurga kırığı geçiren kişide yeni kırık riski yüksek.
Düştükten sonra kırık olup olmadığından emin değilseniz, ağrı geçmiyorsa, şişlik varsa, ekleminizi hareket ettiremiyorsanız ya da bacağınıza basamıyorsanız, beklemeden acil servise gidin ve röntgen çektirin. Kalça kırığında bacak kısalmış ve dışa dönmüş görünebiliyor; bu durumda kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeden yardım çağırın.
Birimimizde ilk görüşmede düşmenin nasıl olduğu, kırığın nasıl tedavi edildiği, şu anki ağrınız, yürüyüşünüz ve günlük işleri ne kadar bağımsız yapabildiğiniz soruluyor; ardından muayene yapılıyor. Rehabilitasyon planı, egzersiz, denge eğitimi, yürüme eğitimi ve gerektiğinde yardımcı cihazların kullanımını içerebiliyor.
Rehabilitasyonun başarısı, düzenli egzersize bağlı. Kilis'ten Van'a sık seansa gelmek mümkün olmayacağı için, size evde yapabileceğiniz egzersizleri öğretmeye ve bir yakınınızın da bu egzersizlere eşlik edebilmesi için ona da bilgi vermeye özen gösteriyoruz.
Düşmeyi önlemenin en etkili yollarından biri, denge egzersizleri. Bu egzersizler basit ama düzenli yapıldığında etkili. Birkaç örnek verelim; ama bunlara başlamadan önce bir fizik tedavi uzmanına danışmanızı ve egzersizleri bir sandalyenin ya da tezgâhın yanında, tutunabileceğiniz bir yerde yapmanızı öneriyoruz.
Ayakta, bir tezgâha tutunarak, ayaklarınızı yan yana birleştirin ve birkaç saniye bu şekilde durun. Kolaylaştıkça tutunmayı azaltın. Daha sonra bir ayağınızı diğerinin hemen önüne koyarak, topuk parmak hizasında durmayı deneyin. Tezgâha tutunarak tek ayak üzerinde birkaç saniye durmak, bir sonraki adım. Bu egzersizleri her gün birkaç kez tekrarlayın.
Kas güçlendirme egzersizleri de düşmeyi önlemede önemli. Bir sandalyeden kollarınızı kullanmadan kalkıp oturmak, uyluk ve kalça kaslarını güçlendiriyor. Tezgâha tutunarak parmak uçlarınızda yükselip inmek, baldır kaslarını çalıştırıyor. Düzenli yürüyüş ise hem kasları hem dengeyi hem de kemikleri destekliyor.
Evde alınabilecek önlemler de var: Kaygan halıları kaldırın ya da altına kaydırmaz bir malzeme koyun. Koridorları ve banyoyu gece aydınlatın. Banyoya ve tuvalete tutunma barları takın, duşa kaydırmaz bir paspas koyun. Sık kullandığınız eşyaları kolay ulaşabileceğiniz yerlere yerleştirin; yüksek raflara çıkmak için sandalyeye tırmanmayın. Evde tabanı kaymayan, ayağı saran terlikler giyin.
Zeytin hasadında ise merdiveni düz ve sağlam bir zemine yerleştirin, mümkünse birinin tutmasını sağlayın, en üst basamaklara çıkmayın ve gövdenizi merdivenin dışına çıkararak uzanmayın; merdiveni yeniden konumlandırmak, uzanmaktan çok daha güvenli. İleri yaştaysanız, ağaç üzerindeki işleri gençlere bırakıp yerdeki toplama işini üstlenmek de bir seçenek.
Düşme anında ne yapılması gerektiğini de bilmek faydalı. Yere düştüğünüzde hemen kalkmaya çalışmayın; önce birkaç saniye nefesinizi toplayın ve vücudunuzda bir ağrı ya da hareket ettiremediğiniz bir bölge olup olmadığını kontrol edin. Kalkabilecek durumdaysanız, önce yan dönün, sonra dizlerinizin üzerine gelin ve sağlam bir mobilyaya tutunarak yavaşça kalkın. Kalkamıyorsanız, yardım çağırın ve beklerken üşümemek için üzerinizi örtmeye çalışın. Yalnız yaşayan yaşlılar için, düşme anında yardım çağırabilecekleri bir telefonun her zaman yanlarında bulunması önemli.
Fizik tedavi merkezlerini karşılaştırırken, size sunulan planın düşmeyi önlemeye yönelik bölümler içerip içermediğine bakın. Kırık sonrası rehabilitasyon, yalnızca o kırığın iyileşmesini değil, bir sonraki düşmenin önlenmesini de hedeflemeli. Hiçbir merkezin size belirli bir sürede tam iyileşme vaat etmemesi gerekiyor; ileri yaşta iyileşme daha uzun sürebiliyor.
Bastonun ya da yürüteçin doğru kullanımı da düşmeyi önlemede önemli. Baston, ağrılı ya da zayıf bacağın karşı tarafındaki elde tutulmalı ve boyu, kolunuz hafif bükülü kalacak şekilde ayarlanmalı. Yanlış boyda ya da yanlış elde kullanılan bir baston, dengeyi bozabilir. Size uygun yardımcı cihazı ve doğru kullanımını bir fizik tedavi uzmanından öğrenmeniz faydalı.
İlaçlarınızı da gözden geçirin. Baş dönmesi, uyku hali ya da tansiyon düşmesi yapan ilaçlar kullanıyorsanız, bunu hekiminizle konuşun. Özellikle gece tuvalete kalkarken yavaş kalkın: önce yatakta oturun, birkaç saniye bekleyin, sonra ayağa kalkın.
Kilis'ten merkezimize gelecekseniz, kırıkla ilgili röntgen ve ameliyat raporlarınızı, varsa kemik yoğunluğu ölçüm sonucunuzu ve kullandığınız ilaçların listesini getirin. Kilis'ten Van'a karayoluyla gelenler genellikle Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır, Batman, Bitlis ve Tatvan üzerinden geliyor; Gaziantep'ten uçakla gelmek daha hızlı. İleri yaştaki yakınlarınız için uzun bir yolun yorucu olacağını da hesaba katın.
Randevu için çağrı merkezimizi 0850 440 44 45'ten, merkezimizi 0432 215 79 99'dan arayabilirsiniz. WhatsApp'tan 0539 235 34 34 numarasına nasıl düştüğünüzü, hangi kemiğin kırıldığını ve şu an en çok neyde zorlandığınızı yazın; yaşlı bir yakınınız içinse onun yaşını ve kullandığı ilaçları da ekleyin. Adresimiz Halilağa Mahallesi İpekyolu Caddesi, Stad Karşısı 3. Sokak No:3, İpekyolu / Van.
Hekimimizi tanımak için Uzm. Dr. Sedat Öztürk sayfasına, kireçlenme hakkında bilgi için kireçlenme sayfamıza, tamamlayıcı bir yöntem olarak hacamatı merak ediyorsanız Kilis hacamat yazımıza bakabilirsiniz.
Bir düşme, ileri yaşta hayatı değiştirebilir. Ama düzenli egzersiz, evde birkaç basit değişiklik ve merdivende biraz dikkat, bu riski büyük ölçüde azaltabiliyor.